Οι συνθήκες ζωής του τοπικού πληθυσμού και η οικονομική πραγματικότητα καθορίζουν κατά κύριο λόγο τα χαρακτηριστικά των τοπικών κοινωνιών της περιοχής. Ένας δεύτερος παράγοντας διαμόρφωσης των κοινωνικών χαρακτηριστικών είναι η γεωγραφική της τοποθέτηση στο Νομό Φλώρινας και στα σύνορα της Αλβανίας και της FYROM, που για δεκαετίες δεν επέτρεπε τη διακίνηση πληθυσμών. Το πολιτιστικό υπόβαθρο και οι διαφορετικές παραδόσεις των τοπικών κοινοτήτων αποτελούν τον τρίτο παράγοντα.

Στην εξέλιξη των κοινωνικών χαρακτηριστικών των τελευταίων δεκαετιών η κυριότερη τάση που παρατηρήθηκε ήταν αυτή της μετανάστευσης, εσωτερικής και εξωτερικής, γεγονός που ερμηνεύεται και από την απομόνωση και από τις περιορισμένες δυνατότητες απασχόλησης. Η μείωση του πληθυσμού διαμόρφωσε επομένως αίσθημα εγκατάλειψης και κλίμα κοινωνικής απομόνωσης στους κατοίκους της περιοχής.

Ο πληθυσμός που έχει παραμείνει είναι σχετικά γερασμένος και οι ευκαιρίες κοινωνικής ανάπτυξης είναι περιορισμένες για τους νέους. Η σύγκριση της πραγματικότητας της ζωής στην περιοχή με το πρότυπο που προβάλλεται από την τηλεόραση ελκύει τους νέους σε ένα τρόπο ζωής που δεν είναι εύκολα συμβατός με την οικονομική πραγματικότητα της περιοχής. Η ιδιωτική πρωτοβουλία στον δευτερογενή τομέα είναι πολύ περιορισμένη.

Αντιστάθμισμα στην πολιτιστική αυτή πίεση είναι οι ισχυρές πολιτιστικές παραδόσεις του τόπου και το μοναδικού κάλλους φυσικό τοπίο. Οι τοπικές γιορτές, πανηγύρεις και τα τοπικά έθιμα γύρω από τις σημαντικές κοινωνικές στιγμές των ανθρώπων, αποτελούν γεγονότα που προσφέρουν σημαντική διέξοδο για ψυχαγωγία. Η ζωή κοντά στη φύση και η εύκολη πρόσβαση σε τόπους μοναδικής ομορφιάς αποτελούν έναν άλλο παράγοντα ενισχυτικό του «ηθικού» των τοπικών κοινωνιών.

Ακόμη η βελτίωση του οδικού δικτύου και των συγκοινωνιών επιτρέπουν τις συχνές επισκέψεις των κατοίκων της περιοχής στην Καστοριά και τη Φλώρινα δίνοντάς τους τη δυνατότητα πρόσβασης στα εμπορικά καταστήματα των πόλεων αυτών όπου πρακτικά μπορούν να προμηθευθούν όλα τα αγαθά που απολαμβάνει ο μέσος Έλληνας. Ταυτόχρονα διευρύνεται και ο κύκλος των κοινωνικών και επαγγελματικών τους επαφών χωρίς να είναι απαραίτητη η μόνιμη μετεγκατάστασή τους.

Τα τελευταία χρόνια τρεις άλλοι παράγοντες ήρθαν να ενισχύσουν κοινωνικά την περιοχή:

• Πρώτος παράγοντας είναι η αύξηση της «φυσιολατρικής» τουριστικής κίνησης προς την περιοχή των Πρεσπών. Η αύξηση αυτής της τουριστικής κίνησης αφενός δημιούργησε μια πρόσθετη σημαντική πηγή εσόδων για την περιοχή και αφετέρου περιόρισε σημαντικά το αίσθημα απομόνωσης.

• Δεύτερος παράγοντας είναι η ανάπτυξη του χιονοδρομικού κέντρου του Πισοδερίου, που επίσης λειτούργησε ως πόλος έλξης επισκεπτών και ως διέξοδος αναψυχής για τους κατοίκους της περιοχής.

• Τρίτος παράγοντας είναι η θέσπιση ετήσιων εορταστικών εκδηλώσεων, όπως τα Πρέσπεια με καλλιτεχνικές εκδηλώσεις όπως συναυλίες, αλλά και άλλων εκδηλώσεων, συνεδρίων και ημερίδων με συμμετοχή επισκεπτών από όλη την Ελλάδα, τις Βαλκανικές Χώρες και την Ευρώπη.

Σημαντικό ρόλο στην βελτίωση των συνθηκών της περιοχής έπαιξαν και οι πραγματοποιηθείσες παρεμβάσεις κατά την δεύτερη και τρίτη προγραμματική περίοδο (Β΄ & Γ΄ ΚΠΣ), οι οποίες αφορούσαν κυρίως σε έργα βασικών και τουριστικών υποδομών (χιονοδρομικό κέντρο Πισοδερίου, στερεώσεις - αναπαλαιώσεις βυζαντινών μνημείων, ανάδειξη ιστορικών μνημείων, κατασκευή ξενώνων). Παρεμβάσεις πραγματοποιήθηκαν και στον τομέα του περιβάλλοντος, σε ότι αφορά στην ανάδειξη της περιοχής και τις υποδομές ενημέρωσης και ευαισθητοποίησης των επισκεπτών, αλλά και το σχεδιασμό για δημιουργία εγκαταστάσεων επεξεργασίας λυμάτων.

Συμπερασματικά, η κοινωνική και οικονομική πραγματικότητα που διαμορφώνεται στην περιοχή με την ανάπτυξη σχετικών προϋποθέσεων για τη συγκράτηση του πληθυσμού της περιοχής και την αναβάθμιση του κοινωνικού βίου θα μπορούσε να αντιστρέψει τις φυγόκεντρες τάσεις.

Αναλυτικά καταγεγραμμένα στοιχεία υπάρχουν μόνο για την περιοχή του Εθνικού Δρυμού Πρεσπών, στον οποίο παρατηρείται και η μεγαλύτερη βιοποικιλότητα.

Με βάση τα στοιχεία της «Ειδικής Περιβαλλοντικής Μελέτης Της Περιοχής Πρεσπών» και του «Χωροταξικού Σχεδίου Της Περιφέρειας Δυτ. Μακεδονίας», στην περιοχή του δρυμού διακρίνονται δύο διαφορετικής υφής και ανεξάρτητα μεταξύ τους οικοσυστήματα τα υδάτινα και χερσαία, το καθένα από τα οποία αντιπροσωπεύει και μια ξεχωριστή βλάστηση.

Υδάτινα οικοσυστήματα

Η βλάστηση του υγροβιότοπου της Μικρής Πρέσπας διακρίνεται σε τρεις διαπλάσεις:

Η βλάστηση των υδρόβιων πλευστόφυτων

Η διάπλαση των βενθικών υδροφύτων

Οι διαπλάσεις των ελοφύτων

Χερσαία οικοσυστήματα

Η βλάστηση του χερσαίου χώρου είναι πολύμορφη. Η ποικιλία της βλάστησης οφείλεται στη διαφοροποίηση που υπάρχει γενικά στην περιοχή του Δρυμού και τη δημιουργία μεγάλου αριθμού βιοτόπων, που προήλθαν από την επίδραση πολλών παραγόντων, όπως κλιματοεδαφικοί, οριογραφικοί και ανθρωποζωογενείς. Οι φυτικές διαπλάσεις διακρίνονται ως εξής:

Διαπλάσεις φυλλοβόλων, αειφύλλων και κωνοφόρων δασών

• Φυλλοβόλα και αειθαλή δάση χαμηλού υψομέτρου
• Φυλλοβόλα δάση Δρυός
• Φυλλοβόλα δάση Οξυάς
• Μικτά δάση Οξυάς - Ελάτης

Λιβαδικές διαπλάσεις

• Λιβάδια πεδινών περιοχών και παραλίμνια υγρολίβαδα
• Λιβάδια δασικών περιοχών
• Υπαλπικά λιβάδια
• Αλπικά λιβάδια
• Βλάστηση ειδικών βιοτόπων

Χλωρίδα Εθνικού Δρυμού

Η χλωρίδα του Εθνικού Δρυμού είναι πλούσια και σημαντική. Υπάρχουν είδη τα οποία έχουν αξιόλογη οικολογική αξία. Έχουν καταγραφεί 1249 αυτοφυή είδη. Από τα 1249 είδη τα 17 είναι πτεριδόφυτα και τα 1232 σπερματόφυτα, τα οποία αντιπροσωπεύονται από 11 γυμνόσπερμα, 100 δικοτυλήδονα και 214 μονοκοτυλήδονα. Τα είδη αυτά κατατάσσονται σε 467 γένη και 111 οικογένειες.

Στη χλωρίδα του δρυμού περιέχονται 24 ενδημικά και 31 μη ενδημικά είδη. Υπάρχουν ακόμη 36 είδη που διέπονται από καθεστώς διεθνούς προστασίας Red Data IUEN (1982) και προστατεύονται από την ανάλογη νομοθεσία (Π.Δ. 67/1981). Τα είδη αυτά κατατάσσονται στις παρακάτω κατηγορίες:

Είδη ευπρόσβλητα, υπό απειλή εξαφάνισης (2)

Είδη σπάνια, υπό προστασία (11)

Είδη σε σχετική επάρκεια, μη απειλούμενος προς το παρόν (5)

Είδη προστατευμένα, χωρίς διαβάθμιση απειλής (17)

Πανίδα Εθνικού Δρυμού

Η περιοχή παρουσιάζει μεγάλη ποικιλότητα ειδών, πληθυσμών και βιοκοινοτήτων, διότι εξασφαλίζει τροφή, κατοικία, νερό και ικανοποιεί τις ανάγκες για πολλά είδη ζώων. Ο δρυμός θεωρείται από τους πιο σημαντικούς βιότοπους τόσο στον ελλαδικό χώρο, όσο και στον διεθνή. Ειδικότερα στην περιοχή διαβιούν τα κάτωθι είδη σπονδυλωτών:

Θηλαστικά

Συναντώνται περίπου 46 είδη. Η οικολογική αξία της περιοχής αποδεικνύεται και από την ύπαρξη σπάνιων και απειλούμενων με εξαφάνιση θηλαστικών, όπως είναι η Αρκούδα, ο Λύκος, η Βίδρα, το Κουνάβι, ο Ασβός και η Αγριόγατα. Είκοσι τρία είδη προστατεύονται από διεθνείς ή ευρωπαϊκές συμβάσεις και 15 από την ελληνική νομοθεσία.

Αμφίβια

Συναντώνται 11 είδη αμφιβίων (1/4 όλων των ειδών στην Ελλάδα), αριθμός που θεωρείται υψηλός για τα ελληνικά και ευρωπαϊκά δεδομένα

Ερπετά

Ο αριθμός των ειδών των ερπετών που έχει καταγραφεί στην περιοχή της Μικρής Πρέσπας και ιδιαίτερα στην περιοχή του δρυμού, φθάνει τα 22. Πρόκειται για δύο είδη χελωνών, εννιά είδη σαυρών και εννιά είδη φιδιών. Τα είδη των ερπετών της περιοχής είναι κεντροευρωπαϊκού τύπου και μερικά με μεσογειακή κατανομή.

Ψάρια

Στη Μικρή Πρέσπα υπάρχουν 23 είδη ψαριών που ανήκουν σε 7 οικογένειες. Καθώς και 2 υβρίδια. Έντεκα από αυτά δεν είναι ιθαγενή, αλλά έχουν εισαχθεί και 7 από τα ιθαγενή είδη είναι ενδημικά. Στο σύνολο των ειδών, οχτώ θεωρούνται σημαντικά.

Πτηνά

Η ορνιθοπανίδα της Μικρής Πρέσπας και της ευρύτερης περιοχής του δρυμού αντιπροσωπεύεται από 261 περίπου είδη, 183 από τα οποία θεωρούνται σημαντικά. Τα 81 από αυτά προστατεύονται από διεθνείς συμβάσεις (Οδηγία ΕΟΚ 79/409/ΕΟΚ). Απειλούμενα είδη με εξαφάνιση, που συναντάται στην περιοχή είναι ο Αργυροπελεκάνος, ο Ροδοπελεκάνος και ο Αργυροτσικνιάς.

Τα δημογραφικά στοιχεία της περιοχής φανερώνουν ότι ο Δήμος Πρεσπών ενώ παρουσίαζε αισθητή μείωση πληθυσμού (1.000 άτομα) στη δεκαετία του ‘70 (-34%), στην επόμενη δεκαετία το φαινόμενο περιορίστηκε αισθητά (60 άτομα, -3,5%). Βέβαια, αυτές οι μεταβολές διαφοροποιούνται κατά οικισμό, με χαρακτηριστικές περιπτώσεις του Αγίου Αχιλλείου, του Ανταρτικού, του Βροντερού, των Καρυών, της Οξυάς και του Μηλεώνα, ενώ συνοδεύονται και από την γήρανση του πληθυσμού.

Σύμφωνα με τα στοιχεία της απογραφής του 2001 η εξέλιξη του πληθυσμού παρουσιάζεται ελαφρά αυξητική καθώς ο Δήμος Πρεσπών αριθμεί 1.851 κατοίκους (μεταβολή ‘91 - ‘01 κατά 6,87%). Παρατηρείται λοιπόν μικρή αύξηση του πληθυσμού στο Δήμο Πρεσπών.

Η ζώνη αποτελεί μία περιοχή με το 21% των κατοίκων να βρίσκονται σε ηλικία μεγαλύτερη των 65 ετών, και πάνω από το 53% στην ηλικιακή ζώνη μεταξύ 0 - 44 ετών. Οι νέοι ηλικίας 0-14 ετών αποτελούν το 16,7%, ποσοστό μικρότερο από αυτό των άνω των 65, γεγονός που δηλώνει την έλλειψη γεννήσεων στην περιοχή και μια μη υγιή διάρθρωση των ηλικιών του πληθυσμού. Είναι σημαντικό το γεγονός ότι κατά τη δεκαετία 1981-1991 στο Δήμο Πρεσπών μειώνονται οι πτωτικές τάσεις που παρουσιάστηκαν σε προηγούμενες περιόδους. Η σταθεροποίηση αυτή οφείλεται κυρίως στην παλιννόστηση πληθυσμού από τις ανατολικές χώρες, αν και πολλοί από αυτούς μετακομίζουν σε μεγαλύτερες πόλεις της Βόρειας Ελλάδας.

Διαχρονική Εξέλιξη Του Πληθυσμού Της Περιοχής

Δημογραφικά

Χαρακτηριστικό παράδειγμα της ερήμωσης των οικισμών είναι η Μηλιά, η οποία το 1971 είχε 47 κατοίκους και στην απογραφή του 2001 εμφανίζεται με 1 κάτοικο, ενώ αντίστοιχα η Βίγλα έχει ερημώσει από τη δεκαετία του 1990 και σήμερα εμφανίζεται με μηδενικό πληθυσμό.

Θετικές μεταβολές των πληθυσμιακών μεγεθών, κατά την τελευταία δεκαετία, εμφανίζουν τα Δημοτικά Διαμερίσματα του Λαιμού (19,04%), του Λευκώνα (16,54%), του Πισοδερίου (172%), του Πλατέος (25,5%), των Καρυών (27,02%) και του Βροντερού (22%), γεγονός που πιθανώς οφείλεται στην εντατικοποίηση των γεωργικών καλλιεργειών. Τις μεγαλύτερες μειώσεις στον πληθυσμό τις εμφανίζουν οι οικισμοί Άγιος Αχίλλειος (-54,09%), Άγιος Γερμανός (-13,48%), Μικρολίμνη (-22,8%) και Πράσινο (-41,66%).